Od wiosny 1924 roku w rękach obywateli Wolnego Miasta Gdańska pojawiły się nowe banknoty. Umieszczono na nich sztandarowe wręcz budowle, jednoznacznie kojarzone z Gdańskiem, takie jak Dwór Artusa, kościół Mariacki, ratusz Głównego Miasta, czy Wielka Zbrojownia. Wśród tych przedstawień pojawił się budynek pozornie nie związany z Gdańskiem…
Gdy pięć lat temu przeprowadziłem się z Gdańska na pobliskie Żuławy, nie mogłem się przyzwyczaić do płaskiego, jak okiem sięgnąć, krajobrazu. Mój rodzinny Gdańsk położony jest przecież wśród lasów porastających liczne wzniesienia morenowe, tu widać było głównie pola i nieliczne, z mojego punktu widzenia, drzewa. Po jakimś czasie jednak doceniłem uroki tego miejsca – niewysokie wierzby porastające brzegi licznych kanałów, rzadkie już niestety wiatraki i nieco liczniejsze, charakterystyczne dla Żuław, domy podcieniowe. O ile o wiatrakach słyszał chyba każdy, to o domach podcieniowych już niekoniecznie.
Żuławy ze względu na swoje położenie i warunki terenowe nie były miejscem atrakcyjnym do zamieszkania. Pierwsze prace nad osuszaniem i kolonizacją tych obszarów zainicjowali Krzyżacy. Gdy Zakon utracił władzę na tych terenach, na jakiś czas znów się wyludniły. Drugi rozdział historii Żuław zapoczątkowany został w… Niderlandach, gdzie w wyniku reformacji powstały nowe ruchy religijne jak luteranizm, anabaptyzm, czy wyodrębnieni z niego mennonici. Ci ostatni z uwagi na prześladowania zaczęli poszukiwania nowych miejsc, gdzie mogliby wieść spokojne życie. Jednym z takich miejsc były Żuławy, na których, ze względu na podobieństwo do terenów zalewowych w rodzimej Holandii, poczuli się jak w domu. Ze względu na pochodzenie nowych osadników nazwano Olędrami, choć nie wszyscy przybyli z Niderlandów, ale też na przykład z północnych Niemiec. Wykorzystując doświadczenie zbudowali sieć kanałów odwadniających i system obwałowań. Charakterystycznym typem budownictwa mennonickiego były zagrody łączące części mieszkalne z zabudowaniami gospodarczymi. Typowymi dla Żuław obiektami architektonicznymi od tego czasu były także wiatraki, pełniące rolę pomp odwadniających oraz młynów, a także domy podcieniowe.
Co to w końcu te domy podcieniowe? Ano, mówiąc najprościej, są to budynki, których piętro wysunięte jest przed poziom parteru i wsparte na kolumnach, tworząc tak zwany podcień. Oprócz ciekawego wyglądu podcień miał także zastosowanie praktyczne. Mógł służyć do wypoczynku, ale przede wszystkim w podcieniu odbywał się handel, a także pełnił rolę załadunkową – do podcienia wjeżdżał wóz, a worki z np. zbożem lub innym towarem wciągane były na linach na wysunięte piętro przez zamocowaną tam klapę. Konstrukcja takich domów nie była jednorodna. Spotkać można było domy zbudowane z drewna, murowane lub o budowie belkowej z wypełnieniami ceglanymi (tzw. mur pruski) albo z połączenia gliny z trzciną (mur szachulcowy). O tym, jak ważną rolę w krajobrazie Żuław pełniły domy podcieniowe może świadczyć fakt budowania jeszcze na początku XX wieku budynków użyteczności publicznej w formie nawiązującej do tych domów. Przykładem może być szkoła w miejscowości Zwierzno położonej na południe od Elbląga.
Wróćmy jednak do banknotu, o którym wspomniałem we wstępie do niniejszego artykułu. Gdy w 2017 roku pisałem tekst o motywach graficznych na banknotach Wolnego Miasta Gdańska do kwartalnika „Gdańskie Zeszyty Numizmatyczne” nie przypuszczałem, że opisując banknot o nominale 50 guldenów, będę kiedyś codziennie przejeżdżał, w drodze do pracy, obok przedstawionego na nim domu podcieniowego. Seria banknotów, wśród których znalazł się ten omawiany dzisiaj, była emisją Banku Gdańskiego (Bank von Danzig). Wcześniej w obiegu znajdowały się pieniądze emitowane przez Gdańską Kasę Centralną, Senat gdański, Radę Miasta Sopotu, a także, co dziś jest nie do pomyślenia, przez firmy, a nawet pojedyncze sklepy. Były to tzw. notgeldy, czyli pieniądze zastępcze. Jak już wcześniej wspomniałem jedynie na banknocie pięćdziesięcioguldenowym widnieje przedstawienie niekojarzone powszechnie z Gdańskiem. Jest to mianowicie dom podcieniowy wybudowany w 1792 roku, a istniejący do dziś i cieszący oko mieszkańców miejscowości Koszwały. Jako ciekawostkę można dodać jeszcze informację, iż przed owym domem biegła linia kolei wąskotorowej z Gdańska do Świbna wybudowana w 1905 roku.
Niestety brak jest informacji, kto zaprojektował tę serię banknotów, bo może dowiedzielibyśmy się dlaczego autor, wśród rozpoznawanych przez wszystkich zabytków Gdańska, na jednym umieścił obiekt charakterystyczny dla Żuław.
Banknot ten, który do obiegu trafił dość późno w stosunku do innych z tej serii, bo w 1937 roku, wydrukowany był w kolorystyce ciemnobrązowej. W centralnej części strony przedniej umieszczono nasz dom podcieniowy, po jego lewej stronie znajdziemy Wielki Herb Gdańska, a po prawej w okrągłym polu znak wodny w formie rysunku kobiecej głowy z Dworu Artusa. Całość otacza misternie zaprojektowana giloszowa bordiura. Na stronie odwrotnej widoczna jest z kolei płaskorzeźba przedstawiająca snycerza. Banknoty tej serii wydrukowane zostały w brytyjskiej drukarni Bradbury, Wilkinson & Co. Ltd.
Strona przednia i odwrotna banknotu 50 guldenów emisji Bank von Danzig. Banknot ze zbioru i dzięki uprzejmości Arkadiusza Ciuka.
Banknot, o którym dziś Państwu opowiedziałem miał smutny, choć wypadałoby raczej powiedzieć, mroczny koniec. Po agresji Niemiec na Polskę obszar Wolnego Miasta Gdańska włączony został do III Rzeszy przez co stracił swą, wprawdzie ograniczoną, ale zawsze do pewnego stopnia, suwerenność. Gdańskiego guldena zastąpiła marka niemiecka, a w obiegu gdańska waluta pozostała przez jedynie dwa tygodnie od tragicznego pierwszego dnia września 1939 roku. Zaś dom w Koszwałach ma się dobrze, jest zadbany i w ciągłej eksploatacji, czego nie można powiedzieć o innych. Na początku XX wieku na Żuławach istniało 221 domów podcieniowych, krótko po zakończeniu II wojny światowej doliczono się 184, natomiast w 2013 było ich już tylko 108.3
Bibliografia:
Borucka, Justyna, Domino, Jerzy, Liżewska Iwona, Manikowska, Karolina, W cieniu domów. Opowieści o żuławskich domach podcieniowych, wyd. Centrum Spotkań Europejskich „Światowid” w Elblągu
Habkowski, Mariusz, Motywy graficzne na banknotach Wolnego Miasta Gdańska, „Gdańskie Zeszyty Numizmatyczne”, Nr 146/2017
Koperska-Kośmicka, Marta, Dom podcieniowy na Żuławach, wyd, Instytut Kaszubski w Gdańsku, Gdańsk 2020
Miłczak, Czesław, Katalog polskich pieniędzy papierowych od 1794, Warszawa 2002
Podczaski, Andrzej, Katalog papierowych pieniędzy zastępczych z ziem polskich 1914-1924, Tom IV, Pomorze Gdańskie i Wolne Miasto Gdańsk , Warszawa 2007
Internet
https://muzeumpomorza.pl/resource/4074_koszwaly.html, dostęp 02.12.2023
